*Του Ευάγγελου Γρ. Αυδίκου
Δεκαπενταύγουστος. Η κορύφωση του καλοκαιριού. Στον κάµπο και στα βουνά. Παλιότερα ήταν η αρχή για το καλωσόρισµα του χειµώνα. Να µην τους βρει απροετοίµαστους. Όπως συµβαίνει τα τελευταία χρόνια. Που οι άνθρωποι έχουν επαναπαυτεί στην αλαζονεία της προηγµένης τεχνολογίας. Καµώνονται πως αρκεί ένα σχέδιο κι ένας συναγερµός για να τιθασευτούν οι καιρικές συνθήκες που τολµούν να αγνοούν την υπεροχή του νοήµονος ανθρώπου.
Καλό χειµώνα εύχονται κάποιοι ντάλα καλοκαίρι, προκαλώντας τη δυσφορία του ανθρώπου της πόλης. Του ναρκισσιστή που εξοργίζεται όταν κάποιοι του υπενθυµίζουν µια γνώση που αφέθηκε να διολισθήσει στις ρωγµές του χρόνου. Αυτό ήταν ο ∆εκαπενταύγουστος. Μια ρωγµή στον χρόνο, µια υπενθύµιση για τις αλλαγές. Οι εποχές έµπαιναν η µία στην άλλη. Αυτή η διαφορά του σύγχρονου ναρκισσιστή πολίτη, του ιππεύοντος την αλαζονεία της υπεροχής έναντι του παρελθόντος, απεικονίζεται και στη διαφοροποίηση της ευχετικής συµπεριφοράς του.
«Καλή Παναγιά» εύχονται οι σύγχρονοι συµπολίτες επιδεικνύοντας µιαν επίπλαστη θρησκευτικότητα και ταυτίζοντας τον µήνα µε την Κοίµηση της Θεοτόκου τον ∆εκαπενταύγουστο.
Αυτό είναι ένα γεγονός. Αδιαµφισβήτητο. Και σ’ αυτό συνέδραµε τα τελευταία χρόνια και η διαδικασία διαµόρφωσης µιας τέτοιας αντίληψης από τα µέσα ενηµέρωσης.
Οι εορτασµοί της Κοίµησης της Θεοτόκου επιβλήθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες, ιδίως µε την τηλεοπτική προβολή των εορτασµών στα νησιά και στην Ηµαθία. Η Τήνος και η Παναγία Σουµελά γίνονται δυο σηµεία όπου εκφράζονται τόσο η λαϊκή θρησκευτικότητα όσο και ένας υποδόριος αγώνας για οικονοµική αξιοποίηση αλλά και συµβολική επικράτηση στον χώρο του Αιγαίου (Τήνος) ή για ενίσχυση της συλλογικής ταυτότητας στη βόρεια Ελλάδα ανάμεσα στους ποντιακής καταγωγής προσκυνητές. Όμως, ο ∆εκαπενταύγουστος είναι ένα ολικό, κοινωνικό και πολιτιστικό γεγονός. ∆εν περιορίζεται στο Αιγαίο ούτε στην Παναγία Σουµελά. Γιορτάζεται παντού. Είναι το µικρό Πάσχα, στο οποίο συνυπάρχουν πολλές διαστάσεις: η θρησκευτική, η κοινωνική, η οικονοµική, η διαχείριση του χρόνου. Ιδιαίτερη αξία είχε –και έχει– ο ∆εκαπενταύγουστος για τα ορεινά.
Το καλοκαίρι εκεί ξεκινούσε της Αγίας Μαρίνας. Οι κτηνοτρόφοι σταµατούσαν να αρµέγουν τα κοπάδια, οι αγροτικές εργασίες ελαχιστοποιούνταν. Καιρός για κοινωνική αναπαραγωγή (προξενιά – γάµοι), για επιστροφή των ξενιτεµένων, για αναπαραγωγή του ζωικού κεφαλαίου (µαρκάλισµα των ζώων), για έκφραση θρησκευτικότητας αλλά και για στιγµές χαλάρωσης. Με τον νου, πάντα, στην προετοιµασία για τον χειµώνα. Με την παρασκευή τραχανά, µε κοµποστοποίηση φρούτων, µε το µάζεµα ξύλων, µε την επισκευή της σκεπής. Συχνά όµως, τα πανηγύρια, οι πλατείες γίνονταν τόπος κοινωνικών αντιθέσεων. Η επιστροφή στο χωριό για το πανηγύρι αποτελούσε αφορµή να εκδηλωθούν πολιτισµικές αντιθέσεις. Ανάµεσα στους κτηνοτρόφους και τους εµπορευόµενους. Ή ανάµεσα στους διαµένοντες στο χωριό και τους επιστρέφοντες από τις πόλεις για το πανηγύρι. ∆εν ήταν σπάνιο το φαινόµενο να καταλήξουν οι αντιθέσεις σε γκλιτσοµαχία, µε αφορµή τη σειρά στον χορό.
Τα πράγµατα άλλαξαν µετά τον Β΄ Παγκόσµιο Πόλεµο. Ερήµωσαν τα ορεινά. Για πολλά χρόνια, ιδίως από το 1980 έως το 2010,τα βουνά και ο ∆εκαπενταύγουστος έχασαν την παλιά τους αίγλη. Ο καθαρός αέρας του βουνού αντικαταστάθηκε από την έκθεση του γυµνού κορµιού στις παραλίες ανά την Ελλάδα, συχνά κοντά σε πισίνες που ανέβαζαν και το κοινωνικό στάτους. Η θάλασσα έπαιρνε την εκδίκησή της από το βουνό. Παλιότερα ήταν συνώνυµη µε την υγρασία, τώρα οι διακοπές παρά θίν’ αλός πρόσθεταν κύρος και εµπειρίες για τις συζητήσεις του χειµώνα ή για την οργάνωσή τους.
Τα βουνά έµειναν µε τους πιστούς τους. Ώσπου ήρθαν η κρίση, το οικονοµικό αδιέξοδο αλλά και οι περιβαλλοντικές ανησυχίες. Ο ∆εκαπενταύγουστος, τα πανηγύρια του καλοκαιριού έγιναν τόπος να φρεσκαριστεί η µνήµη. Το χωριό παίρνει σιγά σιγά τη θέση του. Μόλο που πλέον όλα αυτά γίνονται µε νέους όρους. Το πανηγύρι γίνεται αφορµή για µια χαµένη αθωότητα, για ενδεχόµενη συνάντηση µε τη συλλογικότητα, ιδίως για τους νεότερους που γαλουχήθηκαν σε συνθήκες σύγχυσης για το ποιοι είναι και για τη σχέση τους µε το παρελθόν. Μεγάλο µερτικό αυτής της σύγχυσης ανήκει στους γονείς τους. Από τους οποίους/ες πολλοί χρησιµοποιούσαν το χωριό για να προβάλουν την ανάγκη για ατοµική έκφραση.
Πέρα από τα όρια της διαχείρισης µιας πολιτιστικής κληρονοµιάς, µουσικής και τελετουργικής. Κι έτσι, ξέχασαν ότι ο καλοκαιρινός χρόνος του πανηγυριού δεν περιορίζεται στα καφενεία και στην τσιπουροκατάνυξη – αν όχι ουισκοκατανάλωση. Λησµόνησαν ότι το χοροστάσι είναι η συνοµιλία µε την τοπική µνήµη, και ο χορός χρειάζεται µέτρο στην έκφραση, λιτότητα και έντονα βιωµένα αισθήµατα ως µέλος µιας κοινότητας. Να µην αφήσουν χώρο σε ακούσµατα που δεν κουβαλάνε το βάρος του παρελθόντος. Στα χοροστάσια του ∆εκαπενταύγουστου οι οργανοπαίκτες κουρδίζουν τα κλαρίνα, τα βιολιά και τα λαούτα.
Περιµένουν τους προσκυνητές και τους στρατοκόπους να αφήσουν τα τοξικά λίπη της πόλης στο αστικό τους διαµέρισµα. Να πιαστούν στον κύκλο προσπαθώντας να συντονιστούν σε ήχους αλλιώτικους. Να συµβιβαστούν µε άλλους χρόνους. Να σκάψουν µέσα τους, ακούοντας φωνές, ψιθύρους, γέλια µιας εποχής που ζούσε τον χρόνο. Ο ∆εκαπενταύγουστος απογειώνει το καλοκαίρι. Βρισκόµαστε στη σέλα του. Τα πανηγύρια του µπορεί να γίνουν η κολυµβήθρα ενός άλλου χρόνου. Μπαίνοντας στη µακρά διάρκειά του. Να πιαστούµε στον κύκλιο χορό µε όλους που πέρασαν. Και να συνειδητοποιήσουµε την ευθύνη της συνέχειας.
*Ευχαριστούμε θερμά τον Ευάγγελο Αυδίκο για την άδεια δημοσίευσης του άρθρου του που πρωτοδημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Documento (10-8-2025).
Ο Ευάγγελος Αυδίκος είναι Ομότιμος Καθηγητής Λαογραφίας στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας. Διετέλεσε πρόεδρος του τμήματος (2006-2008) και διευθυντής του Τομέα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας. Τα επιστημονικά του ενδιαφέροντα είναι: Λαογραφία, θεωρητικά και μεθοδολογικά λαϊκού πολιτισμού, πολιτισμικές και εθνοτικές ταυτότητες, τελετουργίες, υπερφυσικό, αστικός χώρος. Έχει πλούσιο συγγραφικό (επιστημονικό και λογοτεχνικό) έργο και έχει λάβει μέρος σε πολλά συνέδρια στην Ελλάδα και το εξωτερικό (Ριο ντε Τζανέιρο, Άνκορατζ Αλάσκας, Κωνσταντινούπολη, Σόφια, κ.λπ.). Άρθρα του έχουν δημοσιευτεί σε ελληνικά και ξένα περιοδικά (Journal of American Folklore, Journal of Balkan and Near Eastern Studies Western Folklore, The Electronic Journal of Folklore, Archivio Anthropologico Mediterraneο (Pallermo), Bulgurska Ethnologia) και σε πρακτικά συνεδρίων της Διεθνούς Εταιρείας για την προφορική Ιστορία(α. .1998. Rio de Janeiro: International Oral History Association and Associação Brasileira de História Oral International Oral. β.2000. International Oral History Association/Department of History at Boğaziçi University) αλλά και της Διεθνούς Εταιρείας για τη Λαϊκή Αφήγηση/ Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών (Narratives Across Space and Time: Transmissions and Adaptations, June 21-27, Athens,2009 ).
Η πρόσφατη επιστημονική επένδυσή του είναι στην έκδοση ενός ογκώδους τόμου, με τίτλο Κώστας Κρυστάλλης, Ένας πρόωρα επαναστατημένος, ΑΠΑΝΤΑ (εισαγωγή, βιβλιογραφία, επιμέλεια), στον οποίο συμπεριλαμβάνεται όλο το υλικό, που έχει γίνει αντικείμενο επεξεργασίας έως σήμερα, αλλά και αδημοσίευτα πεζογραφήματα, ποιήματα και επιστολές, που πρώτη φορά βλέπουν το φως της δημοσιότητας. Το υλικό έχει αποκατασταθεί και οργανωθεί σε νέα βάση. Ο συγγραφέας επιχειρεί να ξαναδιαδιαβαστεί το έργο του Κρυστάλλη και η προσφορά του στα ελληνικά γράμματα, με βάση όσα έχουν δημοσιευτεί μετά το 1943, έτος κατά το οποίο κυκλοφόρησε η βιβλιογραφία του Γ. Κατσίμπαλη.
Κεντρική φωτογραφία: Documento – Εικόνα πανηγυριού της Γκούρας από τον τόμο «Τα πανηγύρια μας. Οι καιροί αλλάζουν, τα πανηγύρια μένουν»
Ακολουθήστε το naxostimes.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
