Εκδήλωση με θέμα: «Ανάπτυξη και Εγκατάσταση Ολοκληρωμένου Συστήματος Παρακολούθησης των Επιπτώσεων της Κλιματικής Αλλαγής στη Δήλο και στα Μνημεία»

Η Πρωτοβουλία ΄21, σε συνεργασία με το Κέντρον Ερεύνης Φυσικής της Ατμοσφαίρας και Κλιματολογίας (ΚΕΦΑΚ) της Ακαδημίας Αθηνών, ως συντονιστής του έργου, και σε συνεργασία με ερευνητές από το Γεωδυναμικό Ινστιτούτο του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών (ΕΑΑ) καθώς και αρχαιολόγους, συμφώνησαν να μελετηθεί η ανάπτυξη και εγκατάσταση ολοκληρωμένου συστήματος παρακολούθησης των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στη Δήλο και στα μνημεία της.

Το έργο υλοποιείται με δωρεά του Ιδρύματος Αθηνά Ι. Μαρτίνου, του Ιδρύματος Α. Γ. Λεβέντη, του Κοινωφελούς Ιδρύματος Ιωάννη Σ. Λάτση, του Ιδρύματος Καπετάν Βασίλη & Κάρμεν Κωνσταντακόπουλου, του Κοινωφελούς Ιδρύματος Αθανάσιος Κ. Λασκαρίδης και του Ιδρύματος Μαριάννα Β. Βαρδινογιάννη, στο πλαίσιο των δράσεων για την «Κλιματική Κρίση και το Περιβάλλον» της Πρωτοβουλίας ΄21.

Ήδη οι βασικές υποδομές έχουν εγκατασταθεί, και οι πρώτες μετρήσεις για την συνεχή παρακολούθηση έχουν αρχίσει. Τα πρώτα αποτελέσματα του έργου παρουσιάστηκαν σε εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή 14 Νοεμβρίου 2025 στην Ακαδημία Αθηνών.

Ο συντονιστής του έργου, Καθηγητής κ. Χρήστος Ζερεφός, τόνισε τα εξής: «Η Δήλος επελέγη μετά από τα αποτελέσματα μακροχρόνιας έρευνας ως προς την τρωτότητα και την ευπάθειά της στις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης. Η Δήλος κατατάσσεται στην πρώτη δεκάδα των περιοχών που είναι πιο ευάλωτες στην κλιματική κρίση από τον κατάλογο των 240 μνημείων πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO στη Μεσόγειο». Για τα μνημεία αυτά, καθώς και για δείγματα της περίπτωσης της οξίνισης της ατμόσφαιρας, παρουσίασε στοιχεία στην εναρκτήρια ομιλία του ο κ. Χρήστος Ζερεφός.

Τόνισε ότι όχι μόνον η οξίνιση της ατμόσφαιρας αλλά και των θαλασσών έχει μεγάλη σημασία για τα μνημεία της Δήλου, και ανέπτυξε εν συντομία πώς εγκαταστάθηκε το σύστημα για τη συνεχή παρακολούθηση της Δήλου, τόσο στο υποβρύχιο όσο και στο ατμοσφαιρικό περιβάλλον, καθώς και τους κινδύνους που διατρέχουν τα μνημεία ακόμη και από τη μεταφορά αέριων και άλλων ρύπων από απόσταση. Παρουσιάστηκαν παραδείγματα μεταφοράς ρύπων από το σταυροδρόμι της Δήλου από τη Σμύρνη, την Κωνσταντινούπολη, τη Θεσσαλονίκη, την Αθήνα, αλλά και από δασικές πυρκαγιές (π.χ. το δάσος της Δαδιάς το 2023), καθώς και από δύο πρόσφατες εκρήξεις του ηφαιστείου της Αίτνας.

Η εγκατάσταση των υψηλής στάθμης οργάνων μέτρησης έγινε σε συνεργασία του ΚΕΦΑΚ και του Κέντρου Έρευνας Φυσικών Καταστροφών και Διαχείρισης Κρίσεων υπό τον Ακαδημαϊκό, Καθηγητή κ. Κωνσταντίνο Συνολάκη, με το Γεωδυναμικό Ινστιτούτο του ΕΑΑ και την ομάδα του Διευθυντή Ερευνών κ. Νικόλαου Μελή. Ο κ. Χρήστος Ζερεφός εξήρε την εξαιρετική συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων και ιδιαίτερα με τον Διευθυντή κ. Δημήτριο Αθανασούλη.

Επισήμανε επίσης ότι στο πλαίσιο του έργου, στο νησί της Δήλου έχουν εγκατασταθεί ατμοσφαιρικά, ωκεανογραφικά, δορυφορικά γεωδαιτικά GNSS/GPS και σεισμολογικά όργανα για την πληρέστερη παρακολούθηση των γεωφυσικών κινδύνων. Εγκατάσταση επιστημονικών οργάνων έχει γίνει και στο γειτονικό νησί της Μυκόνου με σκοπό τη συγκριτική και συμπληρωματική μελέτη των φαινομένων. Στις υπέρ-υπολογιστικές δομές του ΚΕΦΑΚ της Ακαδημίας Αθηνών έχουν εγκατασταθεί ατμοσφαιρικά μοντέλα και υπολογιστικά εργαλεία μοντελοποίησης των θαλάσσιων κυμάτων, που εστιάζουν στην περιοχή μελέτης. Επίσης, το έργο περιλαμβάνει τον υπολογισμό των αναμενόμενων μελλοντικών μεταβολών της τοπικής κλιματολογίας, τον προσδιορισμό δεικτών τρωτότητας και κινδύνου, καθώς και την ανάπτυξη σχεδίου διαχείρισης και λύσεων προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή της Δήλου και των μνημείων της. Όλα τα δεδομένα, τόσο από τους δορυφόρους, όσο και από τα επίγεια και υποθαλάσσια συστήματα, συλλέγονται για επεξεργασία σε πραγματικό χρόνο στις εγκαταστάσεις του ΚΕΦΑΚ, όπου γίνεται και η σύγκριση με τα υψηλής στάθμης αριθμητικά–φυσικά μαθηματικά μοντέλα.

Η Δήλος αποτελεί ένα σπάνιο παράδειγμα συνύπαρξης πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς παγκόσμιας σημασίας, καθώς τα αρχαία ανθρώπινα έργα στο νησί είναι άρρηκτα δεμένα και απόλυτα προσαρμοσμένα στο φυσικό τοπίο. Ωστόσο, η περιοχή αυτή είναι εκτεθειμένη σε πολλαπλούς και αλληλένδετους κινδύνους, που σχετίζονται με τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης και των γεωφυσικών φαινομένων τόσο στα ίδια τα μνημεία, όσο και στο ευρύτερο περιβάλλον της Δήλου και των Κυκλάδων. Το προαναφερόμενο πρόβλημα ανέδειξε στην ομιλία του στη συνέχεια της εκδήλωσης ο Καθηγητής κ. Κωνσταντίνος Συνολάκης, ο οποίος παρέθεσε εκτιμήσεις για τις επιπλέον πλημμυρισμένες εκτάσεις στη Δήλο λόγω της ανόδου της στάθμης της θάλασσας υπό διαφορετικά κλιματικά σενάρια.

Ομιλητής της εκδήλωσης ήταν και ο κ. Δημήτριος Αθανασούλης, ο οποίος αναφέρθηκε στις νέες προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Αρχαιολογική Υπηρεσία στη διαχείριση και προστασία των μνημείων της Δήλου λόγω των απειλών από την κλιματική κρίση.

Τα πρώτα αποτελέσματα της τεχνικής ανάπτυξης του έργου παρουσιάστηκαν από Ερευνητές της Ακαδημίας Αθηνών και του ΕΑΑ. Ο κ. Νίκος Καλλιγέρης, Κύριος Ερευνητής του Γεωδυναμικού Ινστιτούτου του ΕΑΑ, παρουσίασε τα όργανα και τις μετρήσεις των θαλάσσιων παραμέτρων στο πλαίσιο της ανόδου της θαλάσσιας στάθμης. Ο κ. Νικόλαος Μελής περιέγραψε τους γεωδυναμικούς κινδύνους στην ευρύτερη περιοχή του νησιού, και παρουσίασε τα σεισμολογικά όργανα που έχουν εγκατασταθεί και λειτουργούν, καθώς και στοιχεία από την πρόσφατη σεισμικότητα στην περιοχή, που συνδέεται με την έντονη σεισμική δραστηριότητα στο γειτονικό νησί της Σαντορίνης, όπως αυτή έχει καταγραφεί στο σεισμολογικό σταθμό της Δήλου το τρέχον έτος. Ο κ. Ηλίας Φουντουλάκης, Εντεταλμένος Ερευνητής του ΚΕΦΑΚ της Ακαδημίας Αθηνών, παρουσίασε τα μετεωρολογικά όργανα που έχουν εγκατασταθεί στο νησί στο πλαίσιο του έργου, και εκείνα για τη μέτρηση της σύστασης της ατμόσφαιρας, αναδεικνύοντας το ιδιαίτερο μικροκλίμα της Δήλου που, παρά τη μικρή έκτασή της, χαρακτηρίζεται από σημαντικές διαφορές στις μετεωρολογικές τιμές. Ο κ. Σταύρος Σολωμός, Κύριος Ερευνητής του ΚΕΦΑΚ της Ακαδημίας Αθηνών, αναφέρθηκε στα αποτελέσματα από την εφαρμογή των αριθμητικών υπολογιστικών μοντέλων που παρέχουν υψηλής χωρικής και χρονικής ανάλυσης περιβαλλοντικές προγνώσεις (μετεωρολογίας, ατμοσφαιρικής χημείας και θαλάσσιου κυματισμού) για τη Δήλο και την ευρύτερη περιοχή. Ο κ. Ιωάννης Καψωμενάκης, Κύριος Ερευνητής του ΚΕΦΑΚ της Ακαδημίας Αθηνών, παρουσίασε την σε υψηλή χωρική ανάλυση μοντελοποίηση των βασικών κλιματικών παραμέτρων και των ακραίων τους για την περιοχή μελέτης και την εξέλιξή τους στις προσεχείς δεκαετίες, με σκοπό την ακριβέστερη περιγραφή της εξέλιξης της τρωτότητας και των κινδύνων που απειλούν τα μνημεία και το περιβάλλον της Δήλου.

Το έργο περιλαμβάνει δράσεις επιστημονικής προβολής, δράσεις ενημέρωσης και διάχυσης (εκλαϊκευμένα άρθρα, ημερίδες, μέσα κοινωνικής δικτύωσης), καθώς και δράσεις εκπαίδευσης και ευαισθητοποίησης των μαθητών και φοιτητών. Οι δράσεις αυτές παρουσιάστηκαν από την κα. Αναστασία Πούπκου, Κύρια Ερευνήτρια του ΚΕΦΑΚ της Ακαδημίας Αθηνών.

Το έργο για τη Δήλο είναι πιλοτικό και μπορεί να λειτουργήσει ως πρότυπο για άλλους σημαντικούς χώρους πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς της Ελλάδας. Παράλληλα, μπορεί να αποτελέσει παράδειγμα για άλλες χώρες που συμμετέχουν σε σχετικές διεθνείς δράσεις του ΟΗΕ, ιδιαίτερα μάλιστα εκείνες στην περιοχή της Μεσογείου, και να ενθαρρύνει την εφαρμογή των προτεινόμενων μεθόδων του έργου σε παγκόσμιο επίπεδο.

Στην εκδήλωση παραβρέθηκαν και χαιρέτισαν ο κ. Ιωάννης Μάνος, Σύμβουλος στην Εθνική Τράπεζα και Συντονιστής της Πρωτοβουλίας ΄21, ο κ. Πέτρος Βαρελίδης, Γενικός Γραμματέας Φυσικού Περιβάλλοντος και Υδάτων του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, η κα. Θεοδώρα Αντωνακάκη, Διευθύντρια του Κέντρου Κλιματικής Αλλαγής και Βιωσιμότητας της Τράπεζας της Ελλάδος, και η κα. Αλεξάνδρα Μητσοτάκη, Πρόεδρος και Συνιδρύτρια του World Human Forum. Γραπτό χαιρετισμό απέστειλε ο κ. Δημήτριος Μελάς, Ομότιμος Καθηγητής του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και Μέλος της Διοικούσας Επιτροπής του Προγράμματος CLIMPACT.

Στην εκδήλωση συμμετείχαν τα Ιδρύματα της Πρωτοβουλίας ΄21 που στηρίζουν το ερευνητικό έργο. Την εκδήλωση παρακολούθησαν προσωπικότητες, ερευνητές και δημοσιογράφοι.