Του Σταυρού φτιάχνουμε προζύμι με αγιασμό και βασιλικό – Ένα έθιμο που περνά από γενιά σε γενιά
Η γιορτή της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού, στις 14 Σεπτεμβρίου, είναι συνδεδεμένη σε πολλές περιοχές της Ελλάδας όχι μόνο με τη θρησκευτική παράδοση, αλλά και με ένα ξεχωριστό έθιμο που επιβιώνει μέχρι σήμερα: την παρασκευή του προζυμιού της χρονιάς με αγιασμό και βασιλικό.
Πρόκειται για μια παράδοση που έφερνε κοντά την πίστη με την καθημερινότητα του σπιτιού. Το προζύμι αποτελούσε πολύτιμο κομμάτι κάθε νοικοκυριού, αφού από αυτό ξεκινούσε το ζύμωμα του ψωμιού. Έτσι, η δημιουργία νέου προζυμιού την ημέρα του Σταυρού αποκτούσε ιδιαίτερο συμβολισμό και συνοδευόταν από ευχές για ευλογία και αφθονία στο σπίτι.
Γιατί ο βασιλικός συνδέεται με τη γιορτή του Σταυρού
Κεντρική θέση στο έθιμο έχει ο βασιλικός. Σύμφωνα με τη χριστιανική παράδοση, όταν η Αγία Ελένη ανακάλυψε τον Τίμιο Σταυρό, στο σημείο φύτρωνε βασιλικός.
Η σύνδεση αυτή διατηρήθηκε μέσα στους αιώνες και ο βασιλικός έγινε αναπόσπαστο στοιχείο του εορτασμού της 14ης Σεπτεμβρίου. Σε πολλές αυλές οι οικογένειες φρόντιζαν έναν βασιλικό ειδικά για τη συγκεκριμένη ημέρα, ώστε να μεταφερθεί στην εκκλησία και να αγιαστεί.
Μετά την ακολουθία, οι πιστοί έπαιρναν μαζί τους τον αγιασμένο βασιλικό, τον οποίο διατηρούσαν στο σπίτι και χρησιμοποιούσαν σε διάφορες παραδοσιακές πρακτικές.
Πώς φτιάχνουμε το προζύμι του Σταυρού
Σύμφωνα με το παραδοσιακό έθιμο, για την παρασκευή του προζυμιού χρησιμοποιείται αγιασμός αντί για απλό νερό και αλεύρι.
Σε ορισμένες παραλλαγές της παράδοσης χρησιμοποιούνται τα λεγόμενα «Σταυρολούλουδα», ένα μικρό ματσάκι που περιλαμβάνει βασιλικό και λίγο δεντρολίβανο. Τοποθετούνται σε δοχείο με νερό και στη συνέχεια το νερό σουρώνεται και χρησιμοποιείται μαζί με την κατάλληλη ποσότητα αλευριού για να δημιουργηθεί το προζύμι.
Η διαδικασία γινόταν παλαιότερα σχεδόν τελετουργικά. Οι νοικοκυρές κοσκίνιζαν το αλεύρι, πρόσθεταν τον αγιασμό και ζύμωναν, κάνοντας τον σταυρό πάνω από τη ζύμη και συνοδεύοντας τη διαδικασία με προσευχή.
Το φύλλο βασιλικού πάνω στο προζύμι
Χαρακτηριστική λεπτομέρεια του εθίμου είναι η τοποθέτηση ενός φύλλου βασιλικού πάνω στο προζύμι.
Το προζύμι του Σταυρού θεωρούνταν ιδιαίτερα δυνατό και πολύτιμο για το νοικοκυριό και μπορούσε να διατηρηθεί και να χρησιμοποιείται όλη τη χρονιά για την παρασκευή ψωμιού.
Πριν από το «ανάπιασμα», δηλαδή τη διαδικασία με την οποία ενεργοποιείται ξανά το προζύμι για το επόμενο ζύμωμα, το φύλλο του βασιλικού αφαιρούνταν και στη συνέχεια τοποθετούνταν ξανά.
Το προζύμι που περνούσε από σπίτι σε σπίτι
Το έθιμο είχε και έντονο κοινωνικό χαρακτήρα. Το προζύμι μπορούσε να μοιραστεί από ένα σπίτι σε ένα άλλο, ως προσφορά και ευχή.
Σε εποχές κατά τις οποίες το ψωμί ζυμωνόταν συστηματικά στα σπίτια, ένα καλό και δυνατό προζύμι είχε ιδιαίτερη αξία. Ένα μέρος του μπορούσε να δοθεί σε συγγενείς ή γείτονες, ώστε να ξεκινήσουν και εκείνοι το δικό τους ζύμωμα.
Έτσι, κάτι τόσο απλό όσο λίγο αλεύρι και νερό μετατρεπόταν σε έναν τρόπο σύνδεσης των ανθρώπων και μετάδοσης μιας παράδοσης από οικογένεια σε οικογένεια.
Το έθιμο σε Λέσβο και Λήμνο
Η παράδοση δεν ακολουθείται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο σε ολόκληρη την Ελλάδα.
Στην Αγιάσο της Λέσβου, για παράδειγμα, οι πιστοί κρατούσαν τον αγιασμό του Σταυρού και τον χρησιμοποιούσαν για να ευλογήσουν το προζύμι τους.
Ιδιαίτερα χαρακτηριστικό είναι και το έθιμο της Λήμνου. Εκεί, σύμφωνα με την παράδοση, κάθε νοικοκυρά πήγαινε στην εκκλησία ένα πήλινο δοχείο με νερό, το οποίο άφηνε μέσα στον ναό για να αγιαστεί. Με αυτό το νερό έφτιαχνε στη συνέχεια από την αρχή το προζύμι που θα χρησιμοποιούσε την καινούργια χρονιά.
Το προηγούμενο προζύμι ολοκλήρωνε ουσιαστικά τον κύκλο του: χρησιμοποιούνταν για το τελευταίο ζύμωμα πριν από τη γιορτή και έδινε τη θέση του στο καινούργιο.
Μια παράδοση που επιβιώνει μέχρι σήμερα
Το «προζύμι του Σταυρού» είναι ένα από εκείνα τα παλιά ελληνικά έθιμα όπου η θρησκευτική πίστη συναντά την καθημερινότητα και τη λαϊκή παράδοση.
Ο αγιασμός, ο βασιλικός, το αλεύρι και το ζύμωμα συνδέθηκαν για γενιές με το ψωμί του σπιτιού και με την επιθυμία να ξεκινήσει ένας νέος κύκλος με ευλογία.
Και μπορεί σήμερα το καθημερινό ζύμωμα του ψωμιού να μην αποτελεί αναπόσπαστο μέρος κάθε νοικοκυριού, όμως κάθε 14 Σεπτεμβρίου το παλιό έθιμο του προζυμιού του Σταυρού εξακολουθεί να θυμίζει μια παράδοση που περνά από γενιά σε γενιά.
Η συνταγή για προζύμι και σπιτικό ψωμί
Από την παλιά παράδοση στην πράξη: για όσους θέλουν να δοκιμάσουν να φτιάξουν το δικό τους προζύμι του Σταυρού και στη συνέχεια ένα παραδοσιακό προζυμένιο ψωμί, ακολουθεί η συνταγή βήμα προς βήμα, με συγκεκριμένες αναλογίες και χρόνους.
Υλικά:
αλεύρι (κατά προτίμηση σταρένιο),
λίγο αγιασμό (του Σταυρού),
και μερικοί βάζουν κι ένα κλωνάρι βασιλικό από τον αγιασμό.
Εκτέλεση:
– Σχεδιάζουν σταυρό πάνω στο αλεύρι.
– Ρίχνουν λίγο λίγο τον αγιασμό και αρχίζουν να ζυμώνουν σιγά σιγά.
– Σκεπάζουν το ζυμάρι με καθαρή πετσέτα και το αφήνουν σε ήσυχο μέρος να «πιάσει» (να φουσκώσει).
Διατήρηση:
– Όταν είναι έτοιμο, κρατούν κομμάτι για μάνα (δηλαδή το προζύμι για τα επόμενα ζυμώματα).
– Με το υπόλοιπο μπορούν να φτιάξουν ψωμί, που βγαίνει πιο αρωματικό και κρατάει μέρες.
Το ψωμί που γίνεται με τέτοιο προζύμι είναι πιο νόστιμο, με ελαφρά ξινή γεύση και τραγανή κόρα.
Συνταγή για ψωμί με το προζύμι του Σταυρού
Υλικά για το προζύμι:
200 γρ. αλεύρι σταρένιο (ή μισό σταρένιο – μισό κίτρινο)
150 ml αγιασμό του Σταυρού (ή λίγο λιγότερο, όσο πάρει το αλεύρι)
Ένα κλωνάρι βασιλικό (προαιρετικά)
Υλικά για το ψωμί
1 κιλό αλεύρι (σταρένιο ή μίγμα με χωριάτικο)
500–600 ml χλιαρό νερό
2 κ.γ. αλάτι
2 κ.σ. ελαιόλαδο (προαιρετικά, για πιο αφράτο ψωμί)
Το προζύμι που έχει «πιάσει»
Εκτέλεση:
Το προζύμι
Σε ξύλινο ή πήλινο σκεύος βάζεις το αλεύρι.
Σχηματίζεις με το δάχτυλο έναν σταυρό.
Προσθέτεις λίγο λίγο τον αγιασμό και ανακατεύεις ώσπου να γίνει ζυμάρι.
Σκεπάζεις με καθαρή πετσέτα και αφήνεις σε ζεστό μέρος (χωρίς ρεύματα αέρα).
Σε 1–2 μέρες θα έχει φουσκώσει και θα μυρίζει ελαφρά ξινό: τότε είναι έτοιμο.
Μόλις πιάσει, βάζεις το μισό σε βαζάκι στο ψυγείο για μάνα και με το άλλο φτιάχνεις το ψωμί.
Το ζύμωμα
Σε λεκάνη βάζεις το αλεύρι, κάνεις λακκούβα και ρίχνεις το προζύμι.
Προσθέτεις λίγο λίγο το χλιαρό νερό, το αλάτι και το λάδι.
Ζυμώνεις καλά 10–15 λεπτά ώσπου να γίνει λείο, ελαστικό ζυμάρι.
Σκεπάζεις και το αφήνεις να φουσκώσει 3–4 ώρες (ή και όλη νύχτα για πιο αρωματικό ψωμί).
Το ψήσιμο
Όταν διπλασιαστεί, πλάθεις φραντζόλες ή καρβέλια.
Βάζεις σε ταψί αλευρωμένο ή με λαδόκολλα.
Αφήνεις πάλι 1–2 ώρες να ξαναφουσκώσουν.
Χαράζεις έναν σταυρό με κοφτερό μαχαίρι.
Ψήνεις σε προθερμασμένο φούρνο στους 200°C για 15 λεπτά, μετά χαμηλώνεις στους 180°C και συνεχίζεις για άλλα 35–40 λεπτά, μέχρι να πάρει ωραίο χρώμα και να ακούγεται «κούφιο» όταν το χτυπάς από κάτω.
Ακολουθήστε το naxostimes.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
